NEDERLANDERS
OVERZEE
Home

Inleiding

De afleveringen

DVD info

Filmfragmenten

Foto's

Lokaties in de wereld.

Gebruikte muziek

De pers 1983-6

Perspresentatie

Suriname

Credits

Links

Contact
De Lokaties
©  Fuga
Film
Produkties bv.
 
OVERZEE
NEDERLANDERS
Afl. 3 : Een peperduur avontuur.

De "WATERPOORT" van Kasteel "VICTORIA" op het eiland Ambon verkeert in een zeer vervallen staat. In Zeeland is men op dit moment bezig om fondsen bij elkaar te krijgen om deze schitterende poort in zijn oude luister te hertstellen. Duidelijk zijn nog, rondom de ingang, de wapens zichtbaar van de "kamers" van de VOC. Boven de poort zijn twee stenen aangebracht. De bovenste met een schip en de onderste, half afgebroken, met de letters VOC.
Aflevering 3. 'Een peperduur avontuur'
Aflevering 3. EEN PEPERDUUR AVONTUUR.

Dit artikel verscheen in het Veronicablad in het seizoen 1983-1984.

Een peperduur avontuur. Dat kan met recht gezegd worden van de eerste Nederlandse reis naar het verre IndiŽ, naar de "Gordel van Smaragd". Het enorme rijk met de duizenden eilanden en meer dan 300 vulkanen aan de ande≠re kant van de wereld. De Hollanders van rond 1590 wisten maar heel weinig van dat gigantische land, waar de specerijen weliger groeiden dan waar ook ter wereld. De Portugezen die tot op dat moment de enigen waren die handel dreven met de inwoners van de verschillende eilanden in de Indonesische archipel, hielden hun vaarroutes en kaarten goed geheim.

Maar ondanks dat kwamen de Hollan≠ders steeds meer aan de weet en het was vooral het boek dat Jan Huighen van Linschoten schreef over zijn erva≠ringen in het verre Oosten dat de aan≠zet gaf tot een ware expansiedrift van de lage landen. Ook Petrus Plancius, de dominee van de Nieuwe Kerk te Am≠sterdam, droeg zijn steentje bij en pre≠dikte niet alleen het geloof maar gaf vooral lessen in zeevaartkunde en navigatie Zijn plannen om via de Noordelijke IJszee naar het Verre Oosten te varen waren jammerlijk mislukt en vandaar dat men besloot om toch maar via het Zuiden te gaan, via Kaap de Goede Hoop, met het risico om Portugese schepen tegen te komen. De Portuge≠zen waren absoluut niet gediend van concurrentie in die verre gebieden, maar hadden gewoon niet de middelen om hun tegenstanders af te slaan.

En zo gebeurde het dat in 1594 een aantal Amsterdamse kooplieden uit de Warmoestraat de koppen bij elkaar staken om in het wijnhuis van Maarten Spil de ĎCompagnie van Verreí op te richten. Dat er heel wat mensen brood zagen in deze onderneming blijkt wel uit het feit dat ze binnen een maand al 290.000 gulden op tafel hadden liggen. Geld genoeg om 4 kleine schepen te laten bouwen en de vloot uit te rusten voor de grote reis.

Ondanks het feit dat de Hollanders in die tijd al vrij ver waren in de scheepsbouw en de kunst van het navigeren, werd het toch een erbarmelijke tocht. Dat kwam niet in de laatste plaats door het feit dat men de leiding in handen had gegeven van Cornelis Houtman. Een niet zo verstandige be≠slissing want een echte leider kon hij absoluut niet worden genoemd. Zijn tijdgenoten beschreven hem als ďdom, ruw en ijdel, hebzuchtig en onbetrouwbaar". In feite hebben de heren van de Compagnie van Verre dat wel aan≠gevoeld want zij benoemden hem niet tot Admiraal van de vloot, wat gebruike≠lijk was voor degene die de algemene leiding had, maar tot oppercommies, tot opperkoopman.

En de gevolgen ble≠ven dan ook niet uit. Constant was er onrust en ruzie aan boord van de sche≠pen. Bovendien bleken de vier schepen wat te snel gebouwd, want de naden sprongen open en er moest dan ook voortdurend worden gehoosd. Tot over≠maat van ramp sloeg de scheurbuik on≠genadig toe, een ziekte die men nauwe≠lijks kende en waarvan niemand wist wat er tegen gedaan kon worden. De mannen stierven als ratten, soms meer dan twee per dag zoals in de baai van Ampalaza op Madagascar, die dan ook door de schepelingen werd omgedoopt tot het "Hollands Kerkhof". Eeuwen≠lang heeft deze naam op Hollandse kaarten van Madagascar deze lugube≠re plek aangegeven

Eťn jaar en drie maanden na het ver≠trek uit Nederland kwam de expeditie zwaar gehavend aan in de handelsplaats Bantam op het eiland Java. En wťťr was het het slechte beleid van Cornelis Houtman dat roet in het eten gooide. Hij wilde per se de laagste prijs betalen voor de peper en wachtte af. Maar hij wachtte veel te lang en in≠ plaats dat de prijs omlaag ging, werd de peper steeds duurder. Uiteindelijk heeft hij toch nog kunnen kopen en keerde hij via Bali terug naar Neder≠land. Meer dan twee/derde van de schepelingen keerden echter nooit te≠rug en hadden een graf gevonden in de golven of op onbekende kusten. Maar de expeditie was uit zijn kosten ge≠sprongen en nieuwe vloten werden uit≠gerust.

De expeditie was uit zijn kosten geko≠men omdat in Europa de peper inder≠daad peperduur was en dat vond zijn oorzaak in het feit dat vůůrdat de Portu≠gezen en Hollanders met hun schepen naar het verre IndiŽ voeren de peper via allerlei tussenhandelaren van uit het verre oosten zijn weg vond over lange eindeloze landwegen van AziŽ en het Midden Oosten tot in Europa toe. Elke handelaar moet toch iets verdie≠nen en zodoende was de eenmaal in Europa aangekomen peper bijna niet meer te betalen. Het was dus zeker de moeite waard om vloten erop uit te stu≠ren en al deze tussenhandelaren te om≠zeilen.

Maar de Hollanders gingen niet alleen voor de peper, ook andere dure spece≠rijen hadden hun belangstelling. Op de Molukken groeide de kruidnagel en op de Banda-eilanden, de nootmuskaat. Het werd uiteindelijk een jarenlang durende verbitterde strijd om het bezit van deze eilanden. Want men wist maar al te goed dat als men een≠maal het monopolie bezat, men dan rus≠tig de prijs kon opvoeren tot ongekende hoogte. En dat was de bedoeling van de intussen opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie, de allereerste maatschappij ter wereld die werkte met aandelen. En niet alleen de aan≠deelhouders wilden resultaten zien, maar vooral de heren zeventien, die de leiding en het beleid stevig in handen hadden.

Voor die Hollanders aan het eind van de 16e eeuw, moet het toch een ongelo≠felijke ervaring zijn geweest om daar voor het eerst in dat verre IndiŽ voet aan land te zetten zonder dat ze maar bij benadering konden weten hoe ze ontvangen zouden worden. Dat mag vooral wel blijken uit het feit dat Cornelis Houtman en zijn mensen op het ei≠land Madura vlak bij Java overvallen werden door strijdlustige inboorlingen en op het eiland Bali, als het ware het paradijs binnenstap≠ten en ontvangen werden met geschen≠ken en exotische dansen.

Het IndiŽ van die tijd was namelijk niet alleen een land met meer dan 300 vul≠kanen, maar ook een land met meer dan 300 verschillende volkeren en 300 verschillende talen. Sommige groepen werkten nauw samen, terwijl anderen elkaar voortdurend bevochten. Dat ge≠brek aan eenheid werd door de Hollan≠ders volop uitgebuit om vaste voet aan de grond te krijgen. Vooral de komst van Jan Pieterszoon Coen betekende een ommekeer in de benadering door de Hollanders. Hij was de man van de harde lijn en de heren Zeventien van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, gezeten achter hun bureaus in het ver≠re vaderland, wilden snel resultaat zien en besloten de harde lijn te volgen met alle negatieve gevolgen van dien voor het Indonesische volk. Pas tegen het eind van de 19e eeuw begon de kolonisatie van het hele Indo≠nesische eilandengebied, die duurde tot na de Tweede Wereldoorlog

De Indonesische overheid en het Indo≠nesische volk zijn zich zeer sterk be≠wust van de eeuwenoude banden tus≠sen twee volken. Vooral de laatste jaren is er een positieve herleving van de wederzijdse contacten op alle mo≠gelijke gebieden, zoals handel, scheepsbouw, waterbouwkunde en cul≠tuur. Voor de vervaardiging van deze aflevering van de documentaire serie "Nederlanders Overzee", die specifiek handelt over die eerste roerige jaren, heb≠ben wij als makers alle mogelijke me≠dewerking gekregen. Een positieve ontwikkeling, die hopelijk in de toekomst verder zal kunnen wor≠den uitgebreid en vergroot.
Home             DVD              Naar top                    Naar aflevering 4.