NEDERLANDERS
OVERZEE
Home

Inleiding

De afleveringen

DVD info

Filmfragmenten

Foto's

Lokaties in de wereld.

Gebruikte muziek

De pers 1983-6

Perspresentatie

Suriname

Credits

Links

Contact
De Lokaties
©  Fuga
Film
Produkties bv.
 
OVERZEE
NEDERLANDERS
Aflevering 14. De Laatste Getuigen.   
                          (De typisch Hollandse achitectuur in de wereld)

Dit artikel verscheen in het Veronicablad in het seizoen 1985-1986.

In deze laatste aflevering van de 14-delige documentaire T.V.-serie "Nederlanders Overzee" maken we een tocht in vogelvlucht langs alle landen en gebieden waar de Nederlanders voornamelijk in de 17de eeuw hun sporen hebben achtergelaten. 

Over de hele wereld vinden we nog steeds forten, kerken, huizen en begraafplaatsen die soms meer, soms minder duidelijke kenmerken vertonen van de Nederlandse bouwkunst uit die tijd. Sommige van deze "Laatste Getuigen" worden nog steeds gebruikt, anderen staan leeg of vervallen tot een ruïne.   Soms staan ze midden in een stad, soms op bijna onbereikbare plaatsen in de rimboe, soms als ongenaakbare versterking langs een kust of op een landtong.

Het was rond het jaar 1600 dat in minder dan 5 jaar tijd door de Nederlanders de basis werd gelegd voor niet alleen de Gouden Republiek, maar ook voor de Nederlandse overzeese expansie die zou uitgroeien tot een wereldwijde vertakking met handelsposten en Nederlandse kooplieden overal ter wereld. Overal waar die kooplieden heen gingen kwamen zij concurrenten en vijanden tegen, Spanjaarden of Portugezen of later de Engelsen.

Tegen die vijanden moesten ze zich in eerste instantie zien te beschermen, vandaar dat er vrijwel meteen  werd begonnen met de bouw van verdedigingsbolwerken. Die eerste verdedigingswerken bestonden vaak uit doodgewone aarden wallen, zoals die in Holland van oudsher werden gebouwd tegen alle soorten van vijanden of het nou de natuur was of de mens.

Zulke forten kregen ook heel toepasselijke namen, zoals het fort "Aerdenburg" dat gebouwd werd bij de hoofdstad van Angola, het huidige Luanda en het fort dat de schipbreukelingen van de 'Haarlem' opwierpen aan de voet van de Tafelberg. Dat kreeg de naam 'Zandenberg'.  Ook was het enorme fort Amsterdam dat in eerste instantie gebouwd werd op de punt van het eiland Manhattan een samenstel van aarden wallen. In de regel werd daarna de versterking aangevuld met stenen ommuringen en probeerde men zoveel mogelijk gebruik te maken van wat men ter plaatse vond, bijvoorbeeld koraalsteen.

Terwijl de Engelsen en de Fransen vaak houten palissade forten bouwden bleef de Hollandse voorkeur uitgaan naar zand en steen. Toch, als de omstandigheden dat noodzakelijk maakten, bouwden de Hollanders ook verdedigingswerken van hout, o.a. op Ambon, in Brazilië en het schitterend 5-puntige sterfort op het eiland Tobago (vroeger Nieuw Walcheren), voor de kust van Venezuela. De naam van het fort was "Sterrenschans". Uiteraard hebben die houten forten en ook de uitsluitend van aarden wallen gemaakte forten de tand des tijds niet kunnen doorstaan en zijn nu verdwenen. Anders ligt dat met de forten gebouwd van steen. Over de hele wereld zijn ze nog steeds terug te vinden.

Soms hielp de plaatselijke bevolking mee om het fort te bouwen. Dat gebeurde b.v. op Ambon in de Molukken, waar de Ambonezen stenen hakten voor de bouw van het "Kasteel van Verre" dat al in 1601 werd opgetrokken. Bijna elke schip dat vanuit Nederland vertrok had ook altijd, vooral in de beginjaren, bouwmaterialen bij zich, die niet alleen gebruikt werden om in die verre landen gebouwen en forten neer te zetten, maar tevens als ballast dienden.

De 17de eeuwse schepen waren zo hoog opgebouwd dat ze zonder lading of ballast snel zouden kunnen omslaan. Hoe meer ballast, hoe meer stabiliteit. Een van de meest kenmerkende bouwmaterialen waren de gele ijsselsteentjes, die bij miljoenen werden meegenomen en die dan ook naast andere bouwmaterialen overal ter wereld zijn terug te vinden. Ze werden ook het meest gebruikt als versiering, als rollaag boven en rond vensters. Ook werden hele gebouwen uit die gele ijsselsteentjes opgetrokken, zoals de oudste synagoge in het Caraïbisch gebied op het eiland Eustatius.

De Hollanders probeerden bij de bouw van hun forten de vorm aan te passen aan de plaatselijke mogelijkheden en omgeving. Zo ontstonden er verschillende vormen, zoals: het eenvoudige blokhuis, vier zware muren in een vierkant met schietgaten (blokhuis Amsterdam op Ambon) of helemaal rond (fort Beekenburg op Curaçao). Er zijn ook 3-, 4- en 5-hoekige forten met op de hoekpunten uitstekende bastions waarop de kanonnen waren geplaatst. Deze uitstekende bastions zijn soms vierkant, soms rond, en soms een combinatie van beide.

Binnen het fort werd dan zo snel mogelijk begonnen met het optrekken van gebouwen die verschillende functies hadden, een huis voor de gouverneur of opperkoopman, woningen voor de kooplieden, een gevangenis, een kruitmagazijn en, afhankelijk van de grootte van het fort, werd soms ook een plaats gevonden voor de bouw van een kerk binnen de muren van het fort.

Naarmate de Hollanders langer ergens zaten, en hun positie sterker werd, werd ook begonnen van woonhuizen. Om de forten heen ontstonden dan ook steden en stadjes, gebouwd naar Hollands model en als zodanig soms nog steeds herkenbaar. Voorbeelden hiervan zijn steden zoals Jakarta in Indonesië, Galle in Sri Lanka, Malakka in Maleisië, Paramaribo in Suriname en Willemstad op Curaçao. Ook New York heeft haar rechthoekig stratenplan te danken aan de eerste Hollanders op Manhattan.

Vooral op het eiland Curaçao heeft de Nederlandse koloniale bouwkunst zich op een heel speciale manier kunnen ontwikkelen. Over het hele eiland verspreid liggen ongeveer 60 grote landhuizen. Deze  schitterende gebouwen werden in de regel heel wat groter gebouwd dan noodzakelijk was voor de plantages die zij beheersten. Reden hiervoor is dat wat in Holland als de meest geldverslindende post werd beschouwd, het arbeidsloon, op Curaçao door de slaven een bijna te verwaarlozen factor was.  Deze landhuizen werden ook verfraaid met schitterende gekrulde gevellijnen. De huizen hadden een open voorgalerij met pilaren die het overhangende dak steunden. Bij sommige huizen werd deze voorgalerij later dicht gebouwd. De huizen hebben van binnen geen gang maar zijn gebouwd rond een centrale hal.

Merkwaardig is dat de kleur van bijna alle huizen op Curaçao dezelfde is, namelijk geel. In bijna alle andere landen is dat gewoon gepleisterd wit. Aan het eind van de 18de eeuw was men namelijk in Curaçao overtuigd van het feit dat de reflectie van het zonlicht op de witte gebouwen de oorzaak was van oogaandoeningen en oogontstekingen bij de kolonisten. Vandaar dat per officieel dekreet werd bepaald dat de huizen niet langer wit mochten zijn.

Een ander land waar die Nederlandse bouwkunst zich tot een geheel eigen richting heeft ontwikkeld is Zuid-Afrika. Men noemt dit dan ook de Kaap-Hollandse architectuur. Schitterende landhuizen, hele straten sieren het landschap vooral rond Kaapstad. Nergens ter wereld is de koloniale bouwkunst van de Nederlanders zo verfraaid als juist in Zuid-Afrika. Talloze verschillende gevels die afgeleid zijn van de Hollandse klok- en halsgevels zijn in allerlei verschillende vormen terug te vinden. En nog steeds tot vandaag de dag wordt in Zuid-Afrika deze vorm van bouwkunst toegepast.

Als de forten er stonden, de huizen zich uitbreidden, er steeds meer kooplieden en kolonisten zich vestigden, dan was het gevolg daarvan dat er ook dominees kwamen en kerken werden gebouwd. Ook de kerken verschillen in vorm en bouwstijl. Natuurlijk had dat ook te maken met het feit dat de Hollanders de kerken overnamen van de Portugezen. Een van de Hollandse stelregels was trouwens om altijd ogenblikkelijk alle Portugese katholieke kerken af te breken. In Malakka in Maleisië werden bijvoorbeeld maar liefst 16 Portugese kerken met de grond gelijk gemaakt.

In Jaffnapatnam, in Sri Lanka, vinden we binnen het grote fort een z.g. kruiskerk. Die vorm heeft ook de Wolvendaalsekerk in Colombo, maar toch waren de Hollandse kerken in de regel z.g. zaalkerken: één grote ruimte, waarbij het dak gesteund wordt door pilaren in de kerk. Eén van de allermooiste Nederlandse kerken overzee staat binnen de stadsmuren van Galle in het zuiden van Sri Lanka. Deze kerk heeft een typisch Zuid-Afrikaans aandoende Kaap-Hollandse gevel en het interieur herbergt naast de preekstoel en oude banken, ook enorme gedenkborden van overleden kolonisten. Deze gedenkborden zijn in vele Hollandse kerken over de wereld terug te vinden.

Een van de mooist bewaard gebleven kerk interieurs vinden we in Jakarta. Daar staat de z.g. 'Gereja Sion'. Vroeger werd die kerk door de Hollanders de ‘Portugese Buitenkerk’ genoemd. Ze was namelijk in 1695 gebouwd buiten de stadsmuren van de stad Batavia en bestemd voor de z.g. Mardijkers. Deze mensen waren oorspronkelijk van half-Portugese afstamming en afkomstig uit Malakka en andere plaatsen. Hun vrijheid kregen zij als ze bereid waren zich de bekeren tot het Hollands protestantse geloof. De preekstoel en de orgel zijn gemaakt met schitterende versieringen en houtsnijwerk en op de banken waar de gelovigen ook vandaag nog steeds de dienst bijwonen staat nog steeds in het Hollands geschreven: "voor predikanten en ouderlingen".

Alle Nederlandse overblijfselen overzee of zij nu nog gebruikt worden, nog intact zijn of veranderd in een ruïne, kunnen ons vertellen wat zich tijdens hun bestaan heeft afgespeeld. De meeste Nederlandse overblijfselen overzee hebben de strijd voor de onafhankelijkheid van de oude  koloniën overleefd en als zij er nog steeds staan, dan is er nu vaak bij die onafhankelijke staten een behoefte om deze koloniale bouwwerken te bewaren en soms in oude glorie te herstellen.

Ook voor hen zijn ze "de laatste getuigen".

In Malakka bouwden de Hollanders een compleet nieuw plein met een kerk, het Stadthuijs, de residentie van de opperkoopman en een vrijstaande klokkentoren.
Alle gestukt en witgeschilderd.
Toen jaren later de regering van Malakka alle gebouwen op liet knappen en de oude, smerige stuklaag van de gevels was verwijderd kwamen er rode bakstenen tevoorschijn. Nadat een nieuwe stuklaag was aangebracht werden alle gebouwen dan ook rood geschilderd.
Aflevering 14.  DE LAATSTE GETUIGEN.
Home             DVD              Naar top                    Naar alle afleveringen