NEDERLANDERS
OVERZEE
Home

Inleiding

De afleveringen

DVD info

Filmfragmenten

Foto's

Lokaties in de wereld.

Gebruikte muziek

De pers 1983-6

Perspresentatie

Suriname

Credits

Links

Contact
De Lokaties
©  Fuga
Film
Produkties bv.
 
OVERZEE
NEDERLANDERS
Aflevering 13. De Ontdekking van het Zuidland.
                                                      (AustraliŽ en Nieuw Zeeland)

Dit artikel verscheen in het Veronicablad in het seizoen 1985-1986.

Volgens de Griekse logica moest er op het Zuidelijk halfrond een enorm land zijn als tegenwicht voor Europa en AziŽ op het Noordelijke halfrond. De beroemde Griekse astronoom, geograaf en wiskundige Ptolemeus maakte, omstreeks 150 na Christus, zelfs een wereldkaart waarop dit onbekende Zuidland werd ingetekend. Die onbekende witte vlekken  op het Zuidelijke halfrond vulde hij in met gefantaseerde namen. Tot aan de 16de eeuw namen alle cartografen zijn gegevens klakkeloos over.

Er ontstonden hardnekkige theorieŽn over deze onbekende landen en hun grote rijkdommen. Op de kaarten verschenen veelbelovende namen zoals "Het Goudwinnende Land" en "Het Land overvloeiend van Specerijen". Men was lange tijd van mening dat het Zuidland vast zat aan Afrika en Zuid-Amerika. Die sterke verhalen veranderden na de tochten van Bartolomeus Diaz rond Kaap de Goede Hoop en Magellaan in Zuid-Amerika. Daaruit bleek dat het Zuidland nergens aan vast zat. Het waren uiteindelijk de Hollanders die, kort na 1600, het eerst in contact kwamen met dat onbekende Zuidland.

Op initiatief van het V.O.C. kantoor in Bantam op Java werd in 1605 een expeditie opgezet om het grote land van Nieuw Guinea en andere oost- en zuiderlanden te gaan ontdekken. Men koos daarvoor het jacht "Het Duifke" dat ook al op de eerste reis naar IndonesiŽ deel had uitgemaakt van de vloot van Cornelis Houtman. Onder commando van schipper Willem Janszoon vertrok het scheepje uit Bantam en bereikte via de Banda eilanden Nieuw Guinea. Daar kwamen ze op onplezierige manier in contact met Papoea's, waardoor de bemanning tot de helft gereduceerd werd. Maar Janszoon ging verder, en zonder het te merken passeerde hij de Straat Torres.

Meer naar het Zuiden afzakkend ontdekte hij zo, zonder het zelf te beseffen, een gedeelte van de noordkust van AustraliŽ. Maar die eerste contacten met de Australische bewoners waren niet bepaald vriendelijk. Een van zijn opvarenden werd zelfs door een Australische speer gedood. Uiteindelijk bereikte het scheepje een eiland dat door Janszoon "Keerweer" werd genoemd. Later bleek dat het geen eiland maar een kaap was. Vanaf deze kaap keerde hij terug naar Bantam, hoofdzakelijk uit gebrek aan drinkwater. De hele expeditie had voor de V.O.C. weinig opgeleverd.

In 1616 kwamen de Hollanders per ongeluk opnieuw in aanraking met het onbekende Zuidland. Er was een snellere manier gevonden om naar IndonesiŽ te komen door gebruik te maken van speciale winden en stromingen ten zuiden van Afrika. Het enige riskante was, dat men op tijd linksaf moest slaan. Wie dat niet deed, riskeerde te ver zuidwaarts af te dwalen en in volstrekt onbekende wateren te belanden.

Dat overkwam een van de vloot afgedwaald schip, 'De Eendracht' in 1616.  Na wekenlang zeilen over een lege zee, zag schipper Dirk Hartog plotseling "verschillende doch onbewoonde eilanden, waarachter zich een enorm vasteland vertoonde".  Het eerste eiland dat onderzocht werd, kreeg prompt de naam : Dirk Hartog's eiland.

Hier liet Dirk Hartog een tinnen bord platslaan en beitelde daarop de inscriptie: "1616, den 25ste oktober is hier aangekomen het schip 'De Eendracht' van Amsterdam." Het tinnen bord werd aan een houten paal getimmerd en vervolgens op de punt van Dirk Hartog eiland in de grond gezet. Daarna vertrok 'De Eendracht' noordwaarts langs de onbekende kust, die nauwkeurig in kaart gebracht werd  en de naam 'Eendrachtsland' kreeg, naar het schip 'De Eendracht'.

In 1623 werden 2 schepen, de 'Pera' en de 'Arnhem' op ontdekkingstocht gestuurd vanuit Ambon.  Inderdaad bereikten zij de noordkust van AustraliŽ en werden verschillende nieuwe kusten op de kaarten ingetekend.

In 1628 verliet het schip 'De Batavia' de rede van Texel. Het maakte deel uit van een vloot van 12 schepen, maar was met 2 andere schepen eerder zeilklaar dan de rest. Vandaar dat ze op 28 oktober al vertrokken waren onder commando van Francisco Pelsaert. Deze Pelsaert was al opperkoopman geweest in Agra, in India, en onderhield daar kontakten met de Groot Mogol. De schipper van de Batavia was Adriaan Jacobszoon. Hij was al eens eerder met Pelsaert van India terug naar Nederland gevaren en het waren niet bepaald vrienden van elkaar.

Deze moeilijke verhouding werd uitgebuit door de onderkoopman Corneliszoon. Verder bevonden zich onder de passagiers nog de predikant Bastiaanszoon met zijn gezin en Lucretia Jansdochter en haar dienstbode Zwaantje, die naar Batavia gingen. Nadat het schip de Kaap was gepasseerd werd Pelsaert ernstig ziek en lag vele dagen in zijn kooi. Jacobszoon probeerde toen een complot te smeden tegen Pelsaert. Hij beraamde een plan om van de Batavia een soort piratenschip te maken, en alle personen die niet in zijn straatje te pas kwamen overboord te zetten.
 
Intussen volgde de schipper de zuidelijke route. Er was al gediscussieerd over het tijdstip waarop men het roer om moest gooien, maar volgens zijn berekeningen waren ze nog ver verwijderd van de kust van het Zuidland.

Tot de 4de juni in de holst van de nacht de Batavia vastliep op een koraaleiland. De schok was zo groot dat de zieke Pelsaert uit zijn kooi werd gegooid. Het schip zat muurvast. In de dagen daarna werden de opvarenden aan wal gezet op verschillende kleine eilandjes tussen de koraalriffen.

Pelsaert zelf ging met een klein scheepje naar de vaste wal van het Zuidland om te trachten water te vinden. Toen dat niet lukte besloot hij door te varen naar Batavia en daar hulp te gaan halen. Toen hij 3 maanden later met een ander schip terugkwam om de schipbreukelingen op te pikken, bleek dat er in die tussentijd iets afschuwelijks was gebeurd. 

De fanatieke en op macht beluste onderkoopman Corliszoon was met enkele getrouwen als laatste van het wrak gegaan en begon op het eilandje terstond een waar schrikbewind. De gevaarlijkste tegenstanders werden direct vermoord en Lucretia en de andere vrouwen die aan boord waren werden op meedogenloze manier misbruikt.  Corneliszoon benoemde zichzelf tot alleenheerser en joeg een aantal schipbreukelingen die het niet met zijn bewind eens waren naar een ander eiland in de hoop dat ze daar om zouden komen door tekort aan voedsel en water. 

Dat gebeurde niet want op dat eiland vonden ze water en konden ze zich in leven houden met vogels en andere dieren. Onder leiding van Wiebe Hayes bouwden ze zelfs het kleinste fortje dat Hollanders waar ook ter wereld hebben gebouwd. Verschillende keren heeft Corneliszoon getracht om deze opvarenden te overmeesteren, maar dat is hem niet gelukt. Steeds konden ze de aanval afslaan, totdat het reddingschip van Pelsaert uit Batavia aankwam en kans zag Corneliszoon en zijn trawanten te overmeesteren.

Pelsaert durfde niet met zoveel gevangenen aan boord terug te varen naar Batavia. Vandaar dat hij besloot om ter plekke al recht te spreken. Het gevolg was dat Corneliszoon's beide handen werden afgehakt en hij vervolgens werd  opgehangen. Velen van zijn kornuiten deelden zijn lot en de rest werd in gevangenschap naar Batavia gevoerd.

Pas een tiental jaren geleden heeft men het wrak van de Batavia teruggevonden. Men vond naast de vele ijsselsteentjes ook zware stukken steen die eenmaal aan land gebracht en opgestapeld de vorm kregen van een enorme poort.  Deze poort was bestemd voor het  kasteel in Batavia en staat nu opgesteld in het museum van Fremantle in West AustraliŽ.
Heel wat meer Nederlandse schepen zijn in die tijd op die westkust van AustraliŽ te pletter gelopen. Vele namen langs die kust zijn dan ook van Nederlandse schepen afkomstig. Intussen raakten de Heren 17 van de Verenigde Oost-Indische Compagnie geÔnteresseerd in verdere ontdekking van dat Zuidland.

Vandaar dat in 1642 een nieuwe expeditie werd uitgerust onder leiding van Abel Tasman. Zijn schip vertrok vanuit Batavia allereerst naar het eiland Mauritius in de buurt van Madagascar. Dit eiland was in feite door de Hollanders herontdekt en wel door Wijbrand Wardijk in 1598. Toen hij op het eiland aankwam vond hij daar vers water en vele vruchten, vandaar dat de V.O.C. al spoedig Mauritius begon te  gebruiken als verversingsstation. De Hollanders hebben er zelfs een fort gebouwd, dat de naam Frederik Hendrik kreeg. 

De Hollanders hebben herten en suikerriet op Mauritius ingevoerd, maar ze hebben er ook een unieke vogel laten uitsterven, de zogenaamde Dodo of walgvogel, die alleen daar voorkwam, en nergens anders ter wereld.

Abel Tasman zeilde vanuit Mauritius met zijn 2 schepen, de 'Heemskerk' en de 'Zeehaan', naar het Zuiden, maar op ongeveer 50 graden kreeg men met zwaar weer te kampen, vandaar dat Abel Tasman op advies van de stuurman Jan Jacobszoon Visser een iets noordelijker koers ging aanhouden.  Dat was een verstandige beslissing. Men bleef de koers naar het Oosten strak aanhouden en vandaar dat op 24 november 1642 land in zicht kwam. Men noemde dat het Antonie van Diemen's land, naar de toenmalige gouverneur in IndiŽ. Twee opvallende bergen kregen de naam van de schepen: mount Zeehaan en  mount Heemskerk. In de Frederik Hendrik baai werden door Tasman vlaggen geplant, zoals dat in die tijd gebruikelijk was. Uiteindelijk verlieten ze het Zuidland, en gingen verder oostwaarts.

Nadat ze 8 dagen over de huidige Tasmanzee hadden gezeild kregen ze opnieuw land in zicht, dat ze Stateneiland noemden. Later kreeg dat Stateneiland een andere naam, namelijk Nieuw Zeeland. Toen de schepen in de baai voor anker gingen en een aantal schepelingen aan wal wilde gaan, werden ze plotseling overvallen door de Maori's,  de bewoners van Nieuw Zeeland. Vier van de opvarenden werden vermoord, en vanaf dat moment noemde Tasman deze baai de 'Moordenaarsbaai'.

Vanaf Nieuw Zeeland ging de reis verder en werd in de Stille Oceaan een aantal eilanden door Tasman ontdekt, zoals Amsterdam, Rotterdam en een aantal eilanden van de Samoa groep.  Vervolgens keerde Tasman via de Noordkust van Nieuw Guinea terug naar Batavia. Uiteindelijk waren de heren van de V.O.C. niet erg enthousiast over de ontdekkingen van Tasman. Hij had weliswaar ontdekt dat men onder het Zuidland door kon varen, maar veel had het uiteindelijk niet opgebracht.

Na de tocht van Tasman zou het nog 50 jaren duren voor dat nieuwe en serieuze ontdekkingsreizen naar het Zuidland werden ondernomen. Dit gebeurde onder leiding van Willem de Vlamingh in het jaar 1696. Het was niet alleen de bedoeling om de Westkust van AustraliŽ goed in kaart te brengen, maar ook te zoeken naar overlevenden van schepen die op die kusten te pletter waren gelopen.

Met drie schepen zeilde De Vlamingh via de Kaap naar de eilandjes Sint Paul en Amsterdam. Vervolgens zetten zij koers naar de Westkust van AustraliŽ en daar ontdekten ze een eiland dat Rotte Nest werd genoemd, vanwege de dwergkangoeroes die er woonden. Ze werden beschreven als een soort ratten, zo groot als een gemene kat. 

De Vlamingh zeilde verder naar het Noorden. Overal werd gezocht naar overlevenden, die ze echter nergens vonden. Uiteindelijk kwamen zij in de buurt van Eendrachtsland en bij het eiland dat door Dirk Hartog 80 jaar eerder was ontdekt, en daar, op dat eiland, vonden ze het tinnen bord dat Dirk Hartog daar geplaatst had, gespijkerd aan een paal. 

De Vlamingh haalde dat bord eraf en nam dat mee naar Batavia. Zelf maakte hij een nieuw tinnen bord dat op een paal op het eiland werd neergezet. Jaren later werd ook dat tinnen bord teruggevonden.  Het tinnen bord van Dirk Hartog bevindt zich nu in het Rijksmuseum in Amsterdam;  het tinnen bord van De Vlamingh in het museum van Fremantle, bij Perth, AustraliŽ. 
Pas een tiental jaren geleden heeft men het wrak van de Batavia teruggevonden.  Men vond naast de vele ijsselsteentjes ook zware stukken steen die eenmaal aan land gebracht en opgestapeld de vorm kregen van een enorme poort.  Deze poort was bestemd voor het  kasteel in Batavia, en staat nu opgesteld in het museum van Fremantle in West AustraliŽ.
Aflevering 13.  DE ONTDEKKING VAN HET ZUIDLAND.
Home             DVD              Naar top                    Naar aflevering 14