NEDERLANDERS
OVERZEE
Home

Inleiding

De afleveringen

DVD info

Filmfragmenten

Foto's

Lokaties in de wereld.

Gebruikte muziek

De pers 1983-6

Perspresentatie

Suriname

Credits

Links

Contact
De Lokaties
©  Fuga
Film
Produkties bv.
 
OVERZEE
NEDERLANDERS
Aflevering 12.  Van Koopman tot Kolonist (IndonesiŽ)

Dit artikel verscheen in het Veronicablad in het seizoen 1985-1986.

De Banda eilanden zijn een paar heel kleine eilandjes, gelegen rond  een vulkaan, de Gunung Api (Vuurberg), waar door de enorme vochtigheid van de lucht en de vruchtbare  bodemgesteldheid de nootmuskaat uitstekend gedijt.

Rond 1620 lukte het Jan Pieterszoon Coen door bloedig ingrijpen de Banda eilanden te onderwerpen aan het gezag van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Zodoende kwam ook de nootmuskaat, een van de allerduurste specerijen ter wereld, terecht onder het monopolie van de Nederlanders.

De ongeveer 15.000 inwoners van de Banda eilanden waren bijna allemaal gedood in de strijd en het restant werd gedeporteerd naar andere eilanden. Het eiland werd ingedeeld in perken en Hollanders werden aangesteld als perkenier. Het werk werd gedaan door ingevoerde slaven: de koopman werd kolonist.

Toch was de positie van de Hollanders in "de Gordel van Smaragd " rond 1620 nog zeer wankel. Belangrijke steden en gebieden waren
Úf nog in Portugese handen Úf dreven zelf handel met andere naties zoals de Engelsen en de Fransen. Eťn van die steden was Malakka op het schiereiland MaleisiŽ.

Nadat de Hollanders vele malen getracht hadden dit handelsbolwerk van de Portugezen te veroveren, lukte dat uiteindelijk in 1641, na een langdurige belegering van het fort waarbij duizenden en duizenden mensen het leven verloren. Omdat de Hollanders Batavia als hun belangrijkste zetel beschouwden en Malakka alleen maar als een lastige concurrent, werd de stad na verovering gedegradeerd tot opslagplaats van goederen en doorvoerhaven. Ook aan tolgelden werd wat winst gemaakt.

Meer dan 150 jaar is Malakka in Nederlandse handen gebleven en het belangrijkste gebouw staat er vandaag de dag nog steeds: het "Stadthuys".

Een andere doorn in het oog was Makassar op het eiland Celebes. Ook daar werden verschillende pogingen gewaagd om het te onderwerpen. Uiteindelijk lukte het Speelman, die tegen de adviezen van zijn opdrachtgevers in over land een aanval begon ,om in 1668 de stad te veroveren. Het oude fort Ujung Pandang kreeg  de naam Rotterdam en de stad eromheen werd Vlaardingen gedoopt. Vandaag de dag heet de stad Ujung Pandang en draagt alleen nog het schild boven de ingangspoort van het fort de naam "Rotterdam".

Tenslotte werd in 1684 het belangrijke peperdistrict Bantam op Java onderworpen. De Verenigde Oost-Indische Compagnie had nu het fel begeerde handelsmonopolie van de specerijen in handen en beheerste de belangrijkste plaatsen in IndiŽ.

Maar juist daarna veranderde de handel: de specerijen werden minder belangrijk; ze brachten minder geld op; er kwam veel meer concurrentie, Indiase stoffen werden belangrijker en noem maar op. De Verenigde Oost-Indische Compagnie werd dan ook min of meer gedwongen om een andere handelstactiek te volgen. Zo werd de koffieplant ingevoerd en verplichtte men de plaatselijke bevolking tot verbouwen van door de VOC verlangde handelsgewassen.

De Raad van IndiŽ in Batavia regelde alle bestuurlijke zaken vanuit het hoofdkwartier in Batavia. Batavia was een Hollandse stad in de tropen, maar in feite Europees-Aziatisch. De Hollanders maakten maar een klein deel uit van de bevolking. Veel groter was al snel het aantal Chinezen en ook andere bevolkingsgroepen woonden in de stad. Vanaf 1730 werd Batavia, door stilstand van het water in de grachten, steeds ongezonder om in te wonen. Talloze mensen stierven aan ziekten en Batavia kreeg al spoedig de naam van "het Europese Kerkhof".

Het was gouverneur Daendels die begin 1800 de zaken grondig aanpakte. Talloze gebouwen waaronder ook het enorme kasteel liet hij afbreken en de waterhuishouding werd opnieuw geregeld. De stad werd weer leefbaar. Daendels was het ook die opdracht gaf voor de aanleg van de grote postweg dwars door Java, van Batavia naar Surabaya. Behalve het feit dat deze weg van veel belang is geweest voor de economische opkomst en bloei van Java hebben heel veel mensen, vooral Javanen, hun leven gelaten bij de aanleg ervan.

Intussen was de VOC opgeheven en werd in Europa een verwoede strijd geleverd tegen Napoleon. De Engelsen zagen hun kans schoon in dat verre IndiŽ. De engelse luitenant-generaal Raffles veroverde in 1811 Batavia en alle specerijgebieden kwamen daarmee onder Engels gezag. Ook hij moest zorgen voor opbrengsten en voerde het "Landrente stelsel" in. Elke boer verbouwde wat hij zelf wilde, maar van de geldopbrengst moest hij een deel afstaan aan de overheid.

Nadat Napoleon het strijdtoneel in Europa had verlaten moesten er ook oplossingen gevonden worden voor de koloniŽn. Tegen de zin van Raffles in werden de bezittingen van de Nederlanders in IndiŽ door de Engelsen terug gegeven en moest hij in 1816 Batavia de rug toekeren. Raffles liet het daar niet bij zitten en liet zijn blik vallen op een groep eilanden op de zuidpunt van MaleisiŽ. Daar stichtte hij een nieuwe stad, Singapore. Een stad die al snel uitgroeide tot een belangrijke concurrent van de Hollanders in Batavia.

Nadat de VOC had opgehouden te bestaan viel de verantwoordelijkheid voor de koloniŽn rechtstreeks onder de Nederlandse overheid en dat betekende dat in 1816 een eskader van marine schepen naar het verre IndiŽ vertrok om het gezag van de Engelsen over te nemen. In Batavia voegde zich bij dit eskader de marine officier Q. Verheul, die van deze officiŽle gebeurtenissen schitterende prenten vervaardigde en die zodoende de gelegenheid had om verschillende belangrijke plaatsen in de Indonesische archipel te bezoeken.

Verheul was ook bij de overname van het gezag in Makassar en bracht een bezoek aan de koning van dat gebied. Ook ging hij naar de Banda eilanden. In hun kleurrijke cora-cora's begroetten de Bandanezen hem en zijn gevolg. Talrijke van deze enorme kano's, waarop meer dan 40 roeiers per kano zitten, zwermden om de Hollandse schepen heen.

Met het terugkeren van het Nederlandse gezag werd enkele jaren later ook een wijziging gebracht in het belastingstelsel van de kolonie. Dit "Cultuurstelsel" was weer een andere manier om winst te maken. Een politiek die uiteindelijk wel moest falen en waar zů velen tegen in opstand kwamen dat ze ten lange leste verdween. 

Vele Nederlanders hebben jaren lang en soms zelf hun hele leven doorgebracht in die koloniŽn, ver van hun vaderland. Eenzaamheid was vaak hun lot. Die eenzaamheid spreekt het meest tot de verbeelding op de Banda eilanden, die paar eilandjes midden in de oceaan, het vasteland meer dan 250 km daarvandaan. Op een van de eilanden, Banda Naira, staat het gouverneurshuis dat rond 1800 werd gebouwd en nu wordt gerestaureerd.

Een van de residenten, Rutger Schwabing uit Noordwijk, heeft op 1 september 1831 met zijn ring in een van de ramen een vers gegraveerd, regels die overduidelijk zijn gemoedsrust op dat moment weergeven  :
"Wanneer zal de tijd komen van mijn geluk,
Wanneer zal de klok luiden van het moment dat ik
de grenzen van mijn vaderland zal terugzien
Dat ik zal terugkeren temidden van mijn familie
Van wie ik hou en wie ik zegen.  1 september 1831."
Aflevering 12. VAN KOOPMAN TOT KOLONIST.
Na een dag en een nacht varen komen eindelijk de Banda eilanden in zicht. Hier hebben zich de meest gruwelijke taferelen afgespeeld uit de Hollandse koloniale periode. Zeker 40 stamhoofden werden gevangen genomen, gemarteld en onthoofd. Hun dorpen werden platgebrand. Alle nog levende bewoners werden gedeporteerd. De VOC was nu eigenaar van de Banda eilanden.
De koopman werd kolonist.
Home             DVD              Naar top                   Naar aflevering 13.